کنیسه های اصفهان

در مورد تاریخ ورود کلیمیان به ایران و به ویژه به اصفهان نظرهای مختلفی ابراز شده اشت. عده‌ای عقیده دارند که وقتی بخت‌النصر پس از جنگ‌های طولانی بین دولت آشور و قوم یهود به استقلال این قوم خاتمه داد و عده‌ای از یهودیان را به اسارت به بابل برد، گروهی از آنان به سرزمین ایران روی آوردند.
بعضی معتقدند که وقتی کوروش (۵۳۸ قبل از میلاد) بابل را فتح کرد و به اسارت قوم یهود پایان داد، دسته‌ای از آنها به اورشلیم بازگشتند و گروهی که در بابل به کارهای تجاری پرداخته و ثروتی اندوخته بودند در همان سرزمین ماندند و بقیه به ایران آمدند و در مناطقی چون شوش، اهواز، پاسارگاد، حوالی تخت جمشید، اصفهان و همدان مستقر گردیدند. اما عده‌ای هم ورود یهودیان به ایران و به ویژه به همدان و اصفهان را به اوایل قرن چهارم میلادی، مقارن با سلطنت یزدگرد اول ساسانی، نسبت می‌دهند.
نقطه‌ای که یهودیان پس از ورود به اصفهان در آنجا اقامت کردند "یهودیه" یا "دارالیهود" نامیده شده و این نام تا قرن پنجم هجری معروف بوده است ولی پس از آن به "جوباره" یا "جویباره" تغییر یافته است.
جویباره در شمال شرقی اصفهان فعلی واقع شده است. این محله سابقا به طور کلی یهودی نشین بوده ولی امروزه به دلیل ارزان بودن نقاط مسکونی آن مسلمانان نیز به آنجا راه یافته‌اند که البته اغلبشان روستائیانی هستند که به شهر روی آورده‌اند.
یهودیان اصفهان در زمان‌های مختلف گاهگاه مورد بی‌مهری قرار گرفته‌اند، به طوری که در انتخاب شغل، عبادتگاه، محل سکونت، روش خانه سازی و حتی پوشش خود آزادی نداشته‌اند. زمانی آنها مجبور بودند که علامتی به لباس خود وصل می‌کردند تا شناخته شوند و کلاه و جوراب مخصوص بپوشند. اما امروزه وضع کاملا تغییر کرده، آنها در هر جایی که مایل باشند می‌توانند مسکن خریداری کنند، با مسلمان‌ها معاشرت دارند، فرزندان خود را می‌توانند در مدارس مسلمانان ثبت نام کنند و در انتخاب شغل آزادند.
گویش کلیمیان اصفهان
یکی از ویژگی‌های جالب کلیمیان اصفهان این است که اکثرا زبان عبری را فراموش کرده‌اند و به زبان مخصوصی که به "گویش کلیمیان اصفهان" معروف است به صحبت می‌پردازند و این امر دلیل بارزی بر پذیرفتن فرهنگ ایرانی توسط آنهاست.
گویشی که در حال حاضر اکثر کلیمیان ایران به آن صحبت می‌کنند جزو گویش‌های مرکزی ایران محسوب می‌شود و در دسته‌ی زبان‌های ایرانی شمال غربی قرار دارد. این گویش امروزه در شهرهای اصفهان، همدان، کاشان، یزد، بروجرد و چند شهر دیگر ایران و نیز در خارج از ایران در نقاطی چون قفقاز، سمرقند و بخارا رایج است ولی در هیچ یک از این نقاط کاملا یکسان نیست. گفته شده است که گویش فعلی کلیمیان اصفهان گویش سابق مردم اصفهان بوده که کلیمیان آن را بین خود حفظ کرده‌اند. اگر این نظر را بپذیریم می‌توان آن را در مورد سایر انواع گویش کلیمی در ایران و یا خارج از ایران نیز تعمیم داد و به این نتیجه رسید که کلیمیان در هر نقطه از ایران که ساکن شده‌اند، حافظ زبان آن ناحیه گردیده‌اند.
جمعیت کلیمیان اصفهان روز به روز کاهش یافته و علت آن مهاجرت آنها به تهران یا کشورهای خارج بوده است. طبق آماری که به دست آمده، جمعیت آنها در سال ۱۳۲۰ هفت هزار نفر بوده است ولی این رقم در سال ۱۳۳۵ به ۳۴۰۰ نفر، در سال ۱۳۴۵ به ۲۵۰۷ و در سال ۱۳۵۰ به ۲۳۰۰ نفر کاهش یافته است. (آمار جمعیت آنها در سال‌های اخیر به دست نیامده است)
سارا خاتون (سارا بت آشر)
پیربکران شهر کوچکی در مرکز ایران (سی کلومتری غرب اصفهان) است. مقدس‌ترین عبادت‌گاه یهودیان در این شهر است. پرفسور هرتسل باستان شناس سرشناس آلمانی در یادداشت‌های خود در کتابی به نام تاریخ باستان شناسی ایران می‌گوید "در منطقه‌ی فلاورجان اصفهان اثر دیگری از ملکه سوسن همسر یزدگرد سوم یافتم که به اسم پیربکران خوانده می‌شود. "سارا (سَرَح) بت آشر" (یعنی سارا دختر آشر) نوه‌ی حضرت یعقوب است. کسی که برای نخستین بار خبر زنده بودن حضرت یوسف را به یعقوب می‌دهد، و یعقوب نیز به پاس این خبر خوش او را به داشتن عمر جاودان دعا می‌کند. سارا در محلی که اکنون به سارا خاتون معروف است، غیب می‌شود و عمر جاودانه پیدا می‌کند.
بنابر روایتی، سارا بت آشر روزی گوسفندان پدرش را در مراتع جودا می‌چراند که یکی از بره‌ها به درون غاری رفت. سارا به دنبال او وارد غار شد. به نظرش غار بسیار طولانی آمد ولی او تا انتها به دنبال آن بره رفت و وارد غار دیگری شد که با اصفهان امروزی فاصله‌ی چندانی ندارد.
گفته می‌شود یک بار هم سارا به صورت آهو ظاهر شده تا یهودیان را از آزار و اذیت شاه عباس دوم صفوی نجات دهد. روزی که شاه عباس در میدان اصلی اصفهان مسابقه‌ی چوگان تماشا می‌کرد، ناگهان آهوی زیبایی دید و برای گرفتن آن شتافت. آهو فرار کرد وشاه عباس تا لنجان دنبال او رفت و به چله خانه رسید. به محض ورود به محوطه، درب سنگی پشت سر او بسته و زندانی شد. آهو به سارا بت آشر تبدیل شد وبه شاه عباس گفت: اگر از یهودیان ایران حمایت نکند و هزار کیلومتر از لنجان را به آن‌ها ندهد، در همان خواهد مرد. شاه عباس شرط سارا را قبول کرد و آزاد شد.
چله خانه
یهودیان از دیر هنگام از آغاز ماه عبری الول (Eloul) به آنجا رفته و تا چهل روز (یعنی تا ۱۰ ماه عبری تیشری، روز یوم کیپور) در آنجا می‌مانند و دعای توبه می‌خوانند. (در زبان عبری به دعاهای مربوط به توبه، سلیحوت [Selihoot] گفته می‌شود.) بر روی در سنگی ورودی چله خانه، اشعار داوود نبی که در ستایش پروردگار به زبان عبری سروده شده است، دیده می‌شود.
قرن‌هاست که یهودیان و مسلمانان در یک زمان و در چله خانه به دعا و نیایش مشغول می‌شوند، شمع روشن می‌کنند و عرض احتیاج می‌کنند.
به هنگام سال نو یهودیان (روش هشانا) کلیمیان ایرانی از سراسر ایران به این محل می‌آیند و در اتاق‌های این محل اطراق می‌کنند.
سفره سید موشه
در کف این محل سفره‌ای چیده شده از سنگ تراش خورده به صورت مجسمه خوراکی‌ها قرار داشته که در سالیان اخیر به سرقت رفته است. در گذشته علمای یهودی دور این سفره می‌نشستند و به خواندن تورات مشغول بوده‌اند. در کف گوشه‌ای از این محل تخته سنگی است که جای پای اسبی دیده می‌شود و اعتقاد بر این است که حضرت الیاس پیامبر از این محل به آسمان عروج کرده است.
کنیسه ها
قديميترين كنيسه اي كه در اصفهان وجود دارد (كنيسه عمو شعيا) در محله جوباره است كه از لحاظ هنري، هيچگونه تزئيناتي ندارد و فاقد جنبه هاي معماري جالب توجه است.
به نوشته دكتر هنرفر يهوديان اصفهان (در سال ۱۳۵۰ شمسي) ۲۰ كنيسه داشته اند كه دو كنيسه در محله دردشت يك كنيسه در محله گلبهار، شانزده كنيسه در محله جوباره و  يك كنيسه نيز در فلكه شاه عباس (فلسطين امروز).
 يكي از محققين كليمي تعداد كنيسه هاي اصفهان را ۱۲ عدد ذكر كرده اند. به گفته اين پژوهشگر معماري اين كنيسه ها كاملاً مشابه با كليساي ارامنه است. با اين تفاوت كه كنيسه ها هيچگونه تزئينات داخلي ندارند. علت نيز اين است كه يهوديان تصاوير انسان را بر ديوار رسم نمي كنند. از نقطه نظر نوع شناسي، ساختمان هاي كنيسه ها، غربي - شرقي بوده و بيشتر آنها مربوط به دوران قاجار هستند. كنيسه ها از نظر تزئينات داراي كاربندي تصوير سازي هستند. اين كنيسه ها فاقد سكوهائي هستند كه مراسم مذهبي روي آنها انجام مي شده است. در حال حاضر، كنيسه هاي يهوديان اصفهان عبارتند از:
كنيسه ملايعقوب - كنيسه ملانيسان- كنيسه ملاربيع- كنيسه بزرگ- كنيسه كوچك- كنيسه كلي- كنيسه گلبهار- كنيسه اتحاد- كنيسه دكتر داوود و ...
نزديكترين كنيسه يهوديان به محله مسلمان نشين در كوچه اي به نام كوچه (پيريالاندوز) واقع شده است. اين كنيسه كه بنائي ساده است داراي گنبدي است كه بالاي گنبد نورگيري تعبيه شده است اين ساختمان از خارج كاملاً ساده و بي پيرايه است.
ذكر اين نكته مناسب است كه در حال حاضر يهوديان اصفهان در محلات ديگر نيز ساكن هستند و از نظر زندگي با مسلمانان هيچگونه تفاوتي ندارند.
به تازگی هفت کنیسه در اصفهان در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.
معرفی چند نمونه از کنیسه های اصفهان
1-    كنيسه ملايعقوب
موقعييت فعلي بنا:در كنار مقبره كمال الدين اسماعيل شاعر اصفهاني (خ كمال،محله ي جويباره(
تاريخچه:قدمتي حدود 100 سل دارد.
نوع بهره برداري:كاربري مذهبي ومحل اجراي مراسم آئيني
مشخصات بنا:از آن بنا هايي است كه به علت از بين رفتن بافت مجاور تا حدودي به طور شاخص خود نمايي مي كند قبر متسوب به كمال الدين اسماعيل شاعر شهير قصيده سراي اصفهاني متوفي به 635ه.ق در مجاورت اين كنيسه قرار داردو به تازگي يك ساختمان آرامگاه بر روي آن ساخته شده.در زير زمين موجود در آن مقبره تعدادي از بزرگان جامعه يهودي اصفهان از جمله ملايعقوب باني آن. پس از عبور از درب ورودي وارد يك دالان مي شويم در انتهاي آن با يك تغيير جهت 90 درجه به يك هشتي كوچك مي رسيم توسط يكي از اضلاع هشتي وارد عبادتگاه مي شويم و از ديگري وارد يك حياط كوچك. ورود به عبادتگاه از گوشه ي جنوبي ضلع شرقي صورت مي گيرد.در بخش ديگر اين هشتي راه پله اي مربوط به بخش بانوان قرار دارد كه به صورت نيم طبقه در جبهه ي جنوبي به بنا ملحق شده است.پنجره ي موجود در بالاي جايگاه تورات از عناصر شاخص و چشمگير اين بنا ست كه برآورنده ي فرمان ديني مبني بر داشتن پنجره رو به اورشليم است.ساختار فضايي اين كنيسه ها مانند بيشتر كنيسه هاي جوباره از يك گنبد خانه ي مركزي تشكيل شده است.كاربندي سقف گنبد خانه 16 شاقولي است كه بر 4 ستون سنگي استوار گشته.مقطع ستون ها مدور ولي سر ستون هاب ه تدريج از مقطع مدور به مربع تبديل شده و شكل گلداني پيدا كرده.
نورگيري مطابق معمول از طريق نورگير هاي سقفي صورت ميگيرد.بنا بسيار متقارن و حالت مركز گرا دارد وتنها عامل جهت دهنده به فضا جايگاه تورات است
داستان ملا یعقوب معروف به ملا ماری
ملا يعقوب ماری با علمای زمان خودش بحث برتر بودن دين را داشتند؛ و به اين خاطر دست به يک شرط بندی می‌زنند. و آن هم اين بوده که هر کسی توانست با دعا مسير جريان آب را تغيير دهد، دين آن برتر است. ملا يعقوب با دعا و نيايش از خداوند می‌خواهد که به صورت معجزه وار مسير آب را تغيير دهد و اين اتفاق نيز می‌افتد. وقتی اين معجزه روی می‌دهد، ديگران کينه‌ی ملا يعقوب را به دل می‌گيرند و هنگامی که ملا يعقوب فوت می‌کند، اجازه دفع جسد ايشان را نمی‌دهند و حتی می‌خواستند که به جسدش آسيب برسانند.
اما ماری دور جسد آن می‌چرخيده و از جسد ايشان محافظت می‌کرده. به همين دليل نام آن را ملا يعقوب ماری گذاشتند. هم اکنون مقبره ايشان در داخل شهر اصفهان است و يکی ديگر از زيارت‌گاه‌های يهوديان به شمار می‌رود.
2-    كنيسه ملانيسان
موقعييت فعلي بنا:در بخش مركزي شهر اصفهان،محله ي جوباره،ميدان قيام(سبزه ميدان)، بازار غاز،نرسيده به چهار راه ماهي فروشان. این اثر در تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۰۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[
تاريخچه:در سال 5675عبري به اتمام رسيده (87سال پيش)و ساخت جايگاه پيشنماز درسال5680عبري
نوع بهره برداري:كاربري مذهبي و محل اجراي مراسم آئيني.
مشخصات بنا:بر خلاف ظاهر خارجي بسيار ساده آن يكي از زيباترين كنيسه هاي اصفهان است.سطح اين كنيسه از كف كوچه حدود يك متر پايين تر است.عنصر گذار در اين بنا يك هشتي كوچك است كه به عبادتگاه و حياط كنيسه راه دارد. ورود به عبادتگاه از گوشه ي شمال شرقي صورت ميگيرد.گرچه اين كنيسه از نظر كليت شبيه به كنيسه هاي قبلي است ولي نحوه ي پوشش سقف آن ونحوه ي باربري آن با بقيه ي موارد متفاوت است. اين كنيسه يكي از زيباترين جايگاه هاي تورات را دارد كه تزئينات بسيار فراواني در آن به چشم ميخورد.ستونچه هاي تزئيني نيز در جبهه ي غربي قابل مشاهده اند.اين بنا پركاربردترين كنيسه موجود در جوباره از نظر كاربندي گچي است،داراي پلان مستطيل شكل است كه با دوطاق وتويزه باريك مقدمات يك كاربندي بر دو تخته در زمينه هشت نگيني را آماده ميكند.اين كاربندي داراي 4رسمي 32سرسفت در پايه و تخته اول است كه درتخته بعدي به يك رسمي بندي 16 مي انجامد.قسمت نورگير هم با يك كاربندي 16در زمينه ي 8گچي تزئين شده است.اين كنيسه دو پنجره بزرگ در جبهه ي غربي دارد كه به صورت متقارن نسبت به جايگاه تورات قرارگرفته اند.قسمت بانوان در يك طبقه واقع در ضلع شرقي واقع شده و به نوعي به فضاي كنيسه ملحق شده است.اين قسمت از پنجره هاي موجود در جبهه شرقي خود از حياط نور مي گيرد و ارتباط بصري آن با فضاي كنيسه به وسيله آجر كاري مشبك بسيار محدود شده است.مشابه كنيسه ملايعقوب بنايي كاملا“ متقارن و مركز گراست و تنها عامل جهت دهنده به فضا جايگاه تورات (محور اورشليم)
3-    كنيسه شكرا
موقعييت فعلي بنا:خ كمال،محله ي جويباره
تاريخچه:تاريخ ثبت شده بر روي يكي از پرده هاي اين كنيسه 5569 عبري يعني متعلق به 198 سال پيش و طبق گفته ي ابراهيم اسحاقيان 100 سال قبل است.
مشخصات بنا:بعد از عبور از درب ورودي وارد يك دالان تاريك مي شويم كه از سطح كوچه به اندازه سه پله پايين تر است وبه كلي ارتباط را با محيط خارج قطع مي كند. هدف از ايجاد چنين كيفيتي در كنيسه ها اين است كه توجه و ارتباط انسان با دنياي بيرون قطع و براي ورود به عبادتگاه آماده كند.ورود به فضاي نماز خانه از گوشه ي ضلع شرقي و رو به اورشليم است.ساختمان عبادتگاه يك مكعب مستطيل ساده است كه محور طولي آن در راستاي شرقي _غربي قرار گرفته است.سقف اين كنيسه با قاب بندي چوبي است.
4-    كنيسه بزرگ
موقعييت فعلي بنا:در بخش مركزي،خ كمال ،حد فاصل چهار راه ماهي فروشان و خ كمال،ابتداي بن بست مقبره.
تاريخچه :كتيبه يا سنگ نوشته اي حاكي از تاريخ ساخت وجود ندارداما طبق گفته ي يعقوب نهاران بنا قدمتي حدود صد سال دارد.
مشخصات بنا:كنيسه هاي بزرگ و جماعتي يك ورودي و دالان مشترك دارندكه پس از عبور از اين دالان دسترسي به اين دو كنيسه امكان پذير است.كنيسه بزرگ ابتدا حالت زيرزمين داشته و پس از آن با كمك مردم به صورت امروزي آن ساخته شد.كليت فضاي كنيسه بزرگ از گنبد خانه اي تشكيل گرديده،سقف گنبدي شكل روي 4 ستون سنگي قرار گرفته و چهار طاق و چشمه در 4 طرف آن قرار گرفته اند ه نيرو هاي وارده از سقف گنبدي را كنترل مي كند. طاق و چشمه مركزي با يك رسمي بندي 20 شاقولي گچي تزئين گرديده. سقف نورگير واقع برروي عرقچين گنبد خانه داراي كاربندي 8 شاقولي است. ورود به بنا از گوشه ضلع شرقي صورت مي گيرد.مطابق معمول جايگاه پيشنماز در وسط بنا تعبيه شده و نورگير اقع در بخش فوقاني آن نور طبيعي را به فضاي داخلي هدايت مي كند.دراين كنيسه قسمت خاصي به عنوان جايگاه بانوان در نظر گرفته نشده و مكان هاي نشيمن در اطراف ديوار ها سازماندهي شده اند.
5-    کنیسه کتر داوود
در حال حاضر توراتهايي قديمي با قدمتي حدود 500 سال نوشته شده بر روي پوست حيوان حلال گوشت در كنيسه كتر داوود قرار دارد كه بنا بر آئين و رسوم يهوديان در ايام سال قسمتي از آن خوانده مي شود  تا در هر سال يك بار تورات را خوانده باشند كه در بالا تصاوير يكي از آنها را مشاهده مي كنيد. كنيسه كتر داوود در نبش خيابان آمادگاه و فلكه فلسطين واقع شده است.
6-    کنیسه آسیابان
مربوط به اواخر دوره قاجار است و در اصفهان، محله جوباره، خیابان کمال، کوچه شهید توتونی واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۰۷۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
7-    کنیسه موشه حیا
 مربوط به دوره صفوی - دوره قاجار است و در اصفهان، محله جوباره، چهارراه ماهی فروشان، نرسیده به خیبان کمال واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۰۷۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
8-    کنیسه حاج الیاهو
مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، محله جوباره، کوچه شهید کاظم خانعلی، بن بست حاج الیاهو واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۰۴۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است
9-    کنیسه یوسف شموئیل شمعون
 مربوط به دوره قاجار است و در اصفهان، محله جوباره، چهاراه ماهی فروشان، نرسیده به خیابان کمال واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۰۶۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
10-    کنیسه گلبهار
 مربوط به دوره پهلوی است و در اصفهان، میدان قیام، خیابان هارونیه، بعد از امامزاده هارونیه، کوچه گلبهار، جنب سرای آقا واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۰ اردیبهشت ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۱۹۰۷۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

لینک های مرتبط

عکس های کنیسه ملا یعقوب

عکس های محله جوباره

عکس های کنیسه ملا نیسان

کنیسه های اصفهان در سایت (7dorim)


منابع:
سایت علمی دانشجویان ایران
ویکی پدیا
وبلاگ گابیه
vista.ir